In het Drentse Zonnetje: Maatschappij van Weldadigheid

26/05/2021

Met enige onregelmatigheid zetten we een bedrijf of organisatie in het Drentse zonnetje. Deze keer: De Maatschappij van Weldadigheid uit Frederiksoord. De Maatschappij van Weldadigheid is een particuliere organisatie die is ontstaan in 1818 met als doel arme gezinnen te helpen een bestaan op te bouwen. In de loop der tijd is het accent steeds meer verschoven van armoedebestrijding naar beheer van dit cultureel erfgoed. Maar de ideologie van stichter Johannes van den Bosch wordt niet uit het oog verloren.

“Ik ben nu vier jaar directeur”, vertelt Minne Wiersma, “Maar de eerlijkheid gebied mij te zeggen dat ik daarvoor nog nooit had gehoord van de Maatschappij van Weldadigheid. Uiteraard reed ik weleens door deze omgeving, maar die bijzondere geschiedenis van Fredriksoord was voor mij ook nieuw.”

Johannes van de Bosch

De Maatschappij van Weldadigheid is ontstaan in 1818. Nederland verkeerde in volstrekte armoede. Eén op de drie Nederlanders leefde op straat, moest bedelen of stelen en zorgde voor overlast. Een sociaal stelsel bestond niet. De armen waren afhankelijkheid van liefdadigheid en van de kerken. Johannes van de Bosch was een vertrouweling van koning Willem 1 en idealist. ‘Met alleen liefdadigheid komen we hier niet vanaf’, was zijn gedachte. ‘Maar als mensen arbeid verrichten geeft dat zin en kunnen we dat wellicht ombuigen, zowel voor de maatschappij als voor de mensen zelf.’ Zijn doel was om de armen te laten terugkeren in de maatschappij.

In 1818 kocht hij een groot stuk woeste grond en bouwde daar in vier jaar tijd 450 kleine boerderijtjes. Er golden strikte regels. Zo moesten de inwoners naar de kerk en de kinderen naar school. Nederland kende destijds nog geen schoolplicht. Van het schamel loon werd geld ingehouden. Hiervoor kregen de inwoners recht op zorg. Een soort ziekenfonds dus. Voor de ouderen werd een rusthuis ingericht. In die periode was er nog niet zoiets als ouderenzorg. “Je kunt dus wel stellen dat de basis voor de verzorgingsstaat zoals we die nu kennen in Frederiksoord ligt. Die geschiedenis zijn we alleen vergeten te vertellen. De laatste jaren proberen we daar verandering in aan te brengen.”

Gezonde bedrijfsvoering

De Maatschappij van Weldadigheid beheert 1300 hectare grond en 60 panden, waarvan de meeste rijksmonumenten zijn. “Onze bedrijfsvoering bestaat uit het verpachten van land, het verhuren van panden en het onderhouden van de bossen en natuurgebieden”, legt Wiersma uit. “We zijn een private stichting en dienen een maatschappelijk belang. Ons streven is niet winstmaximalisatie, maar continuïteit. De Maatschappij van Weldadigheid bestaat inmiddels 200 jaar. Over 100 jaar willen we nog bestaan. Omdat wij vrijwel zonder subsidies werken is een gezonde bedrijfsvoering van belang.”

Mandenmakerij

Eén van de rijksmonumenten die de stichting beheert is de oude mandenmakerij. Deze is in 2018 voor twee miljoen euro gerestaureerd. “Omdat dit een rijksmonument is kregen we twee ton subsidie. Voor het restaureren van rijksmonumenten geldt een aantal voorwaarden. De belangrijkste is dat het zoveel mogelijk oorspronkelijk gerestaureerd wordt. Wij hanteren nog een ander doel en dat is het vinden van een herbestemming voor het pand dat past bij een gezonde bedrijfsvoering. Zo hebben wij in de oude mandenmakerij dertien appartementen gerealiseerd voor mensen met een autistische beperking. Dat past ook bij onze historie om mensen die steun nodig hebben te helpen.”

Off-grid

“We zijn weliswaar een onderneming, maar voelen ook de maatschappelijke verantwoordelijkheid om dit werelderfgoed in stand te houden”, licht Wiersma toe. “Onze grote uitdaging is om de continuïteit te waarborgen. De vraag is natuurlijk hoe wij dat doen. We hebben een historie en ons doel is het in standhouden van het materiaalerfgoed. Daarvoor koppelen we de historie aan de juiste herbestemming die geschikt is voor activiteiten die passen bij onze oorsprong. De ideeën van Johannes van den Bosch waren destijds heel vernieuwend. Hij koppelde zijn innovatieve ideeën aan zelfredzaamheid. Wij bouwen nu – samen met onze partners – nieuwe koloniewoningen op die oude voetprent, maar nu energieneutraal. We willen voorloper zijn en blijven op het gebied van duurzaamheid. Twintig jaar geleden werkten we al met zonnepanelen en aardwarmte. We werken nu toe naar een volledig off-grid woning. Die zijn er nog niet in Nederland. Dat betekent dat de woningen niet aangesloten worden op de riolering, het gas-, water- en elektriciteitsnetwerk. De grootste uitdaging is om de elektriciteit die we zomers middels zonnepanelen opwekken, ’s winters in te kunnen zetten zonder gebruik te maken van het elektriciteitsnet. Samen met de provincie en met ondernemers bedenken we hoe we dat laatste kabeltje kunnen doorknippen. Alle innovaties dragen bij aan het herstel van het landschap en de exploitatie van de maatschappij. Alles wat wij doen, doen we met respect voor de historie.”